Historia kirkutu
Dodane przez Karol dnia

„W pocie oblicza Twego będziesz pożywał chleba,
aż się wrócisz do ziemi, z której wzięty,
boś jest proch i w proch się obrócisz”.

(Księga Rodzaju, 3:19)


Wspomniany cytat ujmuje fundamentalny nakaz religijny u Żydów: obowiązek zwrotu ciała do ziemi. Nic więc dziwnego, że jednym z głównych zadań nowo powstającej gminy żydowskiej było uzyskanie terenu na założenie cmentarza, co finalizowało okres jej organizacji, dawało samodzielność oraz uniezależnienie się od macierzystej gminy.

W połowie XVIII w. wysokomazowieccy Żydzi tworzyli niewielkie skupisko i podlegali zarządowi kahału w Ciechanowcu (prawdopodobnie, nie było jeszcze w tym czasie w Wysokiem Mazowieckiem kirkutu – źródła wzmiankują jedynie bóżnicę). Być może więc, tworząc filię ciechanowiecką, grzebali zmarłych współbraci na tamtejszym cmentarzu.

Stary cmentarz
Pierwsza zachowana wzmianka o tzw. „starym cmentarzu” w Wysokiem Mazowieckiem pochodzi z początku XIX w. „Tabela z miasteczka dziedzicznego Wysokiego Mazowieckiego z gruntów wszelkich w mieście (...) z 1800 r.” wzmiankuje „szpital żydowski wraz z mogiłkami”. Brak źródeł nie pozwala dokładnie datować początków kirkutu, ale znając pewne zasady religii mojżeszowej i wielkości liczbowe wysokomazowieckiej gminy żydowskiej, przypuszczam, że założony został wraz z usamodzielnieniem się kahału po 1765 r.

Przemysław Burchard w swej książce pt. „Pamiątki i zabytki kultury żydowskiej w Polsce”, podał błędną informację, że cmentarz ten znajdował się przy ul. Białostockiej i miał powierzchnię 1,7 ha. Kirkut lokowany był po przeciwnej stronie miasta niż kościół parafialny, wynikało to z faktu, aby hałas żydowskich pogrzebów nie przeszkadzał w nabożeństwach. Znajdował się obok kompleksu synagogalnego, niedaleko rynku targowego. W 1800 r. jego powierzchnia wynosiła zaledwie 0,050 ha. Cmentarz został zamknięty pod koniec lat 30-tych XIX w.

W sierpniu 1941 r. znalazł się w obrębie getta. Do października 1942 r. odbywały się tam pochówki osób zmarłych w getcie i ujętych po poza jego terenem. Po likwidacji getta cmentarz został doszczętnie zniszczony przez Nazistów. Dziś w jego miejscu znajduje się przystanek PKS i targowisko miejskie, potocznie zwane „Manhattanem”.

obrazek
Wysokie Mazowieckie (1961 r.) Miejsce gdzie znajdował się kirkut.
Yad Vashem Photo Archive, sign.: 4620/718


Nowy cmentarz
Historia drugiego kirkutu sięga końca lat 30-tych XIX. Wtedy to całkowicie zapełnił się Stary Cmentarz, którego powiększenie nie było możliwe. Przypuszczam, że konieczność znalezienia nowego miejsca nadającego się na nową nekropolę wymusiła epidemia cholery i liczne zgony w 1837 r., bowiem chowanie zwłok blisko Rynku mogło stanowić poważne zagrożenie epidemiologiczne. Istnienie cmentarza w 1838 r. potwierdza wizytator parafii Wysokie Mazowieckie.

Kirkut lokowany został poza granicami ówczesnego miasta, w sąsiedztwie cmentarza katolickiego. Obecnie zlokalizowany jest przy ul. Żwirki i Wigury (dawna Krzywa). Przez ponad 100 lat stanowił miejsce pochówku Żydów z Wysokiego i okolicznych wiosek. W tej chwili zajmuje powierzchnię zaledwie 0,6ha.

W wyniku zniszczeń z lat II wojny światowej oraz okresu „po wyzwoleniu”, do dziś na zachowało się ok. 60 macew i kilkanaście śladów po nagrobkach. Najstarsza zidentyfikowana macewa pochodzi z 1849 r.

obrazekWysokie Mazowieckie (1961 r.) Teren nowego cmentarza.
Yad Vashem Photo Archive, sign.:a2000/25
 

Pod koniec lat 50-tych powstał projekt, by w obrębie cmentarza żydowskiego założyć park, który miał służyć jako miejsce „jedynie do wypoczynku biernego bez zmiany konfiguracji terenu z zachowaniem pozostałych macew, z których należy ułożyć lapidarium.” Wyrokiem sądu Rejonowego z dnia 1964 r. cmentarz przeszedł na własność Skarbu Państwa. Od 1988 r. nekropolia jest wpisana do Rejestru Zabytków (nr rej.: 371 z 20.04.1988).

W 2006 r. dzięki staraniom Michaela Traisona, Fundacji Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego, na cmentarzu wykonano prace restauracyjne, wzniesiono bramę i pomnik upamiętniający żydowskich mieszkańców Wysokiego Mazowieckiego.