rahmen links Strona Główna ˇ Z historii kirkutu ˇ Odczytane macewy ˇ Treść inskrypcji ˇ FotoGaleria ˇ Wirtualny spacer ˇ Szukaj na stronieCzwartek, Kwiecień 27, 2017 rahmen rechts

INFORMACJE O MIEŚCIE

Położenie geograficzne
Location of the town

Opowieść o miejscu
Local history

Jedno miasto, wiele świątyń, obok siebie i razem
One city, many temples...

Miasto dziś - zabytki
Town today - heritage
bottom
SZTETL - DZIEDZICTWO
Jewish Community
before 1945
bottom
Logowanie
Nazwa Użytkownika

Hasło



Nie jesteś jeszcze naszym Użytkownikiem?
Kilknij TUTAJ żeby się zarejestrować.

Zapomniane hasło?
Wyślemy nowe, kliknij TUTAJ.
bottom
MATERIAŁY FILMOWE
bottom
UROK STARYCH KLISZ
Miasto sprzed lat
bottom
Legendy i opowiadania
LEGENDS AND STORIES

אגדות וסיפורים

bottom
Zarys historii miasta do 1945 r.


Niespotykane to miasteczko, mazowieckim zwane mimo, że znajdowało się w województwie podlaskim (w ziemi drohickiej) i Wielkim Księstwie Litewskim. Starsi mieszkańcy do dziś mówią Mazowieck zamiast Wysokie Mazowieckie. Powstało pod pierwotną nazwą WYSOKIE, bo na wzniesieniu położone, nad rzeką Brok. Dodatek MAZOWIECKIE utrwalił się na przełomie XVII i XVIII w. To dlatego, że miasto leżało tuż przy granicy Mazowsza (ziemia nurska), a na ongisiejszym Podlasiu było już jedno Wysokie. Po powstaniu styczniowym, władze carskie nadały mu oficjalną nazwę MAZOWIECK, która obowiązywała do zakończenia I wojny światowej.



 Wysokie Mazowieckie - fragment mapy Karola de Perthesa z 1795 r. 


 



Pierwsza wzmianka o miejscowości zawarta jest w inwentarzu majątku biskupstwa płockiego z 1239 r. Dotyczy kasztelanii święckiej i grodu Święck, do którego należała m.in. osada przedlokacyjna Vysokie, identyfikowana z Wysokiem Mazowieckiem. Jakaś katastrofa, wieńcząca dewastacje kasztelanii przez najazdy litewskie i jaćwieskie, przerwała na przełomie XIII i XIV w. istnienie Wysokiego oraz grodu święckiego, po którym do dziś pozostało grodzisko we wsi Święck Strumiany ( 7 km od Wysokiego Mazowieckiego)

         Święck Strumiany. Fragment fosy i wału. 


 


Ponownie osadnictwo rozwinęło się tutaj po zawarciu unii polsko-litewskiej w 1385 r. Panujący, a z pewnością wielki książę litewski Witold, aby zabezpieczyć swe panowanie na ziemiach ciążących do Mazowsza, osiedlali pod grodami i przy ważnych szlakach komunikacyjnych ludność ruską. Jak twierdzi Jerzy Wiśniewski: "najdalszą wysuniętą wyspą ruską Wielkiego Księstwa Litewskiego na zachodzie była mała włość Wysokie Mazowieckie z cerkwią miejską, podlegająca namiestnikowi drohickiemu z wsiami Osipy, Pożogi, Bryki, która zresztą wcześniej się spolszczyła". 



 

Przejęcie funkcji grodu kasztelańskiego przez osadę Wyschokye, która ponownie wzmiankowana jest w źródłach w 1464 r., spowodowało, iż król Kazimierz Jagiellończyk ok. 1490 r. osadził miasto na woli, na czinszi i na innych płatach. W roku 1494 Aleksander Jagiellończyk, jako hospodar W. Ks. Lit., nadał wójtostwo miejskie Janowi Hińczy z Wierzchucy, określając jednocześnie granice miasta, któremu już jako król Polski wydał w 1503 r. przywilej na prawo magdeburskie. 

 

Uzyskanie praw miejskich przyczyniło się do powstania parafii prawosławnej (od 1596 r. unickiej) i katolickiej. Z późniejszych źródeł wynika, że "ziemia cerkiewna z dawna nadana była na tę cerkiew Bożą, jeszcze na ten czas, jako tam na Wysokiem miasto sadzono". Pierwszy kościół rzymskokatolicki erygowano tu w 1496 r. 




W 1499 r. Wysokie otrzymało przywilej na prawo odbywania targów. Później pojawiły się następne przywileje, nabrało rumieńców życie ekonomiczne, głównie ze względu na korzystne usytuowanie miasteczka na przecięciu traktów handlowych z Łomży do Bielska i z Drohiczyna oraz Nura przez Tykocin na Litwę.

 

 

 

 

Wysokie - fragment mapy Gerarda Mercatora z 1572 r. 

 

Nastąpił też rozwój rękodzieła. Najstarszy podlaski akt cechowy pochodzi z 1524 r., kiedy to król Zygmunt I dał przywilej fundacyjny cechowi szewców Wysokiego, na wzór Wilna. Jeszcze w 1820 r. Wysokie było imponującym ośrodkiem szewstwa. "Miasto to składające się z samych prawie szewców, bo ich do 140 liczy (...). Mieszczenie tutejsi utrzymują się najwięcej z robienia butów i po części z rolnictwa" - odnotował ówczesny burmistrz. Cech kuśnierzy zyskał przywilej w 1552 r. 


Do 1569 r. miasto było własnością królewską, dożywotnio dzierżawioną przez starostów drohickich. W 1564 r. Zygmunt August nadał Wysokie wojewodzie wileńskiemu Mikołajowi Krzysztofowi Radziwiłłowi, którego synowie weszli w posiadanie miasta, po śmierci Przecława Gnojeńskiego. W 1582 r. Radziwiłłowie sprzedali dobra Hieronimowi Makowieckiemu, marszałkowi i sekretarzowi królewskiemu. W 1689 r. małżonkowie Krystyna z Makowieckich i Mikołaj Aleksander Opacki, oddali miasto pod zastaw pożyczki sekretarzowi królewskiemu Buoniemu del Buono, zm. 1696 r. i zaczęła się karuzela. W gronie kolejnych właścicieli były i osoby znane (Stanisław Antoni Szczuka, następnie jego zięć Jan Stanisław Kątski i wnuczka Marianna z Kątskich Eustachowa Potocka), ale i o mniejszym prestiżu, niezbyt fortunie prowadzące interesy ekonomiczne. Między właścicielami a mieszczanami, na tle praw i przywilejów, toczyły się później spory, rozstrzygnięte ostatecznie na korzyść właścicieli.


W 1580 r. miasto posiadało 143 domy, z czego 33 usytuowane były w Rynku. Podatek płaciło 77 rzemieślników (27 kuśnierzy, 24 szewców, 12 piekarek, 5 rzeźników, 5 zdunów, 4 kowali) oraz 8 przekupniów i 1 szynkarka. "Potop szwedzki", przemarsze wojsk, epidemie, głód zahamowały rozwój miasta. Jeżeli w 1580 r. zamieszkiwało je ok. 860 osób, to w 1662 r. już tylko 560. Z kolei, z 99 domów       istniejących przed wojną, 41 uległo spaleniu "przez Moskwę", czyli w ostatnim etapie wojny.

 



Nagłówek inwentarza Wysokiego Mazowieckiego z 1689 r. 

 


Podnoszące się ze zniszczeń miasto, stało się terenem działań wojennych, także w czasie wojny północnej. Dążąc do poprawienia położenia materialnego Wysokiego Maz., Jan Kątski sprowadził tu w 1719 r. Żydów. Osadzanie starozakonnych było na owe czasy pospolitą praktyką stosowaną w dobrach prywatnych. Znani byli oni z umiejętności prowadzenia handlu, który przyczyniał się do szybkiego rozwoju miast. W 1723 r. król August II dał "jarmarki miasteczku Wysokiemu Mazowieckiemu na Podlasiu". Kolejny przywilej na odbywanie 4 jarmarków przyznał król Stanisław August w 1780 r. Jak pisze Józef Maroszek: "każdy przywilej na jarmarki wyposażony był w formułę zezwalającą na uczestnictwo w handlu osób różnych nacji i wyznań, którym król gwarantował bezpieczeństwo, tak w czasie samego zjazdu handlowego, jak i w drodze dojazdowej. W przypadku Żydów formuły te nie były tylko retorycznym ozdobnikiem dokumentu monarszego, ale miały realne znaczenie."


Przeprowadzony w 1765 roku spis ludności żydowskiej w Koronie, wykazał, że mieszkało tu co najmniej 62 Żydów, trudniących się głównie handlem i rzemiosłem. Z upływem czasu zmieniła się struktura ludnościowa miasteczka. Żydzi, którzy w 1799 r. stanowili 31,7% mieszkańców, 50 lat później stanowili już 57,7%., z ogólnej liczby 1824 mieszkańców.



Tabela z miasta Wysokiego Mazowieckiego sporządzona w 1800 r. 


Po III rozbiorze Polski miasto znalazło się w zaborze pruskim, w 1807 r. w Księstwie Warszawskim, a po 1815 r. objęte zostało granicami Królestwa Polskiego (woj. augustowskie) pod zwierzchnictwem Rosji. Lustracja pruska z końca XVIII w. wymienia 133 domy i 869 mieszkańców, wśród których było 128 rzemieślników (71 szewców z 4 czeladnikami, 21 kuśnierzy, 9 krawców, 7 garncarzy, 4 balwierzy, 4 rzeźników, 1 farbiarz, 1 garbarz, 1 kowal, 1 młynarz, 1 rymarz, 1 stolarz, 1 strycharz.






       Fragment Mapy Kwatermistrzostwa Królestwa Polskiego z 1839 r. 

 

W połowie XIX w. Wysokie Maz. liczyło ok. 170 domów, które "nadal pozostały drewniane, pokryte słomą, pomimo, że takowe powinny być od dawna zniesione, powodem tego jest biedny stan mieszkańców, albowiem ci zubożeni będąc z powodu klęski ogólnej nieurodzajów w latach upłynnionych, do dziś dnia nie są w stanie pokryć twardym materiałem swych domów" - czytamy w protokole kasy miejskiej. Trudności materialne ludności nie pozwalały na zmianę wyglądu miasta. "Dopiero w 1874 r. zaczęto robić chodniki brukowane i oczyszczać ulicę z błota" - informuje Słownik geograficzny Królestwa Polskiego. W roku następnym zbudowano szosę do stacji kolejowej w Szepietowie i przeprowadzono telegraf, zaś w 1877 r. oświetlono ulice latarniami naftowymi. W 1927 r. zaprowadzono w mieście elektryczność, czerpiąc prąd z elektrowni miejscowego młyna, należącego do spółki żydowskiej.



obrazek
Drewniane, parterowe domy przy ul. Krzywej ( dwudziestolecie międzywojenne)

 

W czasie powstania styczniowego, nocą z 23 na 24 stycznia 1863 r., oddział powstańczy zaatakował Wysokie Maz., w którym stacjonowała rota kozacka. Po krótkiej walce powstańcy zdobyli broń i amunicje. Później potyczki toczyły się w pobliżu oddanej do użytku w 1862 r. linii kolejowej warszawsko-petersburskiej. Pozostaje jeszcze wspomnieć, iż w trakcie powstania, miejscowy krawiec żydowski, szył kożuszki powstańcom. 


W latach 1866-1914 Mazowieck znajdował się w gub. łomżyńskiej i był siedzibą władz powiatowych. Powstała jednakże paradoksalna sytuacja, bowiem w 1870 r. stracił on prawa miejskie, a jedynym miastem w powiecie pozostawał Tykocin. Mimo to, mieścił się tu urząd powiatowy, urząd i sąd gminy, stacja pocztowa i szkoła początkowa. Prócz kościoła i cerkwi były 2 synagogi.

 

W tym czasie właścicielem majątku ziemskiego Wysokie Mazowieckie alias Zawrocie był Żyd Eliasz Frumkin. 

 

Według danych z końca XIX w. osada liczyła 3109 mieszkańców, w tym 1891 Żydów. Skład narodowościowy wyglądał następująco: Żydzi 61,5%, Polacy - 35,6%, grupa rosyjska (Rosjanie, Białorusini, Ukraińcy) - 2,7%, Niemcy - 0,1%, inni - 0,1%. Korelował z tym skład wyznaniowy: wyznawcy mojżeszowi - 62,5%, katolicy - 34,8%, prawosławni - 2,4%, ewangelicy - 11; 0,3%. 

 

Powiat mazowiecki w 1907 r. 

 

 

Do annałów historii przeszedł napad na kasę pocztową w Mazowiecku, w grudniu 1905 r., kiedy to brawurową akcję przeprowadzili miejscowi członkowie Organizacji Bojowej PPS. Zdobyto ponad 500 tys. rubli i ok. 300 czystych książeczek paszportowych, które posłużyły do dalszej działalności partii. 

 

W sierpniu 1915 r. nieopodal Mazowiecka miały miejsce walki rosyjsko-niemieckie. Pozostałością tych wydarzeń są liczne cmentarze wojenne, w tej okolicy. W czasie niemieckiej okupacji, która trwała do 1918 r., bardzo aktywnie działała tu komórka POW. Dzięki to niej sprawnie rozbrojono 11 listopada niemiecką kompanię i ustanowiono polską władzę. W II RP Wysokie Mazowieckie odzyskało prawa miejskie, znalazło się województwie białostockim, pozostając dalej stolicą powiatu. 


W czasie wojny polsko-bolszewickiej rozegrały się tu krwawe walki, w trakcie których miejscowi Żydzi wsparli Wojsko Polskie. Ich udział potwierdził Józef Piłsudski: "W walce 300 osobowego oddziału partyzanckiego, rekrutującego się głównie z młodzieży Żydowskiej, a próbując usunąć bolszewików z Wysokiego Mazowieckiego, poległo 18 partyzantów wyznania mojżeszowego. Kilku żydowskich partyzantów wziętych do niewoli bolszewicy wkrótce rozstrzelali".

 

Pierwszy polski spis ludności z 1921 r. odnotował tu 316 domów i 3214 mieszkańców (w tym 1898 Żydów). Pod względem zawodowym, wedle danych z 1928 r., 30,5% ludności utrzymywało się z handlu, 25% z rolnictwa, 19,6% z rzemiosła, 13,8% z zatrudnienia w urzędach, 11,1% z zatrudnienia jako robotnicy. Ówczesny burmistrz szczycił się, że w mieście "działa cały szereg instytucji spółdzielczych, społecznych i kulturalno-oświatowych".


obrazek

Uroczystości z okazji 11 listopada. W tle panorama miasta z kościołem i synagogą (lata 30-te XX w.)



 

Agrarny charakter regionu wywierał spory wpływ na życie gospodarcze miasta, które w dalszym ciągu pozostawało ważnym ośrodkiem rynku lokalnego i rzemiosła. Tradycyjnie, w każdy poniedziałek i czwartek tygodnia odbywały się targi, na które przybywała okoliczna ludność, przywożąc na sprzedaż płody rolne, zaopatrując się jednocześnie w towary. Ogromną rolę odgrywały też jarmarki. Niestety, podczas jednego z nich, we wrześniu 1937 r. doszło do zajść antysemickich, które prawdę mówiąc nie oszczędzały i okolicy. Pod koniec lat 30. miasto zamieszkiwało ok. 4 tys. osób. 


Wysokie Maz. zasadniczo bez walki zajęli Niemcy 10 września 1939. Spłonęło jednak ok. 80% zabudowy miasta, ucierpieli cywile. "Z chmur pyłu wyłania się sylwetka miasta" - napisał niemiecki artylerzysta Emil Falckenthal i zaraz poprawił zapis -"Nie, ruin miasta. Nie ma w nim ani jednego ocalałego domu, tylko kominy sterczą pod niebo, jak niemi świadkowie. Ludzie błąkają się wśród dymiących, tlących się ruin, grzebiąc długimi kijami w żarzących się węglach, szukając czegokolwiek". 

 

obrazek

 

 Ruiny spalonego miasta we wrześniu 1939 r. 


Niemiecka DP szybko jednak zapomniała o zgliszczach miasta i pomknęła na południowy wchód. 26 września 1939 r. wkroczyli tu za to Rosjanie. "Za pierwszego Sowieta" mieszkańcy Wysokiego jako jedni z pierwszych doświadczyli, czym jest komunistyczne państwo. Tragiczny los spotkał wyróżniającą się część tutejszej inteligencji. Zdarzały się i przypadki zdrady, przede wszystkim na kolaborację poszła biedota żydowska. 



Ruch oporu nabrał na znaczeniu podczas okupacji niemieckiej, czyli po czerwcu 1941 r. W sierpniu 1941 r. Żydzi z Wysokiego Maz. zostali zmuszeni do osiedlenia się w getcie, które zlikwidowano 2 listopada 1942 r. Większość ofiar getta zginęła w obozie zagłady Treblince. Mimo prześladowań i terroru, miasto było prężnym ośrodkiem AK. Do legendy przeszedł por. Tadeusz Westfal "Karaś" z odziałem Kedywu. 


                                                 Udostępnił i opracował: K. Głębocki


 


BIBLIOGRAFIA:

Aleksandrowicz S., Powstanie i rozwój miast województwa podlaskiego (XV  w. –  I poł. XVII w.), „Acta Baltico-Slavica”, t. I, 1964.

Dobroński A., Zarys Dziejów Wysokiego Mazowieckiego, [w:] Z okupacyjnych dziejów Wysokiego Mazowieckiego i okolic: materiały z konferencji teoretycznej odbytej w Wysokiem Mazowieckiem w dniu 2 września 1988 r. związanej z 49 rocznicą wybuchu II-ej wojny światowej, pod red. Mariana Kosakowskiego, Wysokie Mazowieckie 1988.

Halicka I., Nazwy miejscowe środkowej i zachodniej białostocczyzny, topograficzne i kulturowe, Warszawa 1978.

Harqreaves R., Blitzkrieg w Polsce – wrzesień 1939 r., Warszawa 2009.

Jabłonowski A., Podlasie w XVI w., [w] Źródła Dziejowe, t. XVII, (t. VI – Polska XVI wieku), Warszawa 1908-1910.

Kryński J., Wysokie Mazowieckie. Monograficzny zarys dziejów, Wysokie Mazowieckie 1992.

Leszczyński A., Z dziejów Żydów Podlasia (1487 – 1795), „Studia Podlaskie”, t. 2, 1989, s. 8-22.

Maroszek J., Dzieje powiatu Wysokie Mazowieckie 1866-2006, Białystok 2008.

Maroszek J., Targowiska wiejskie w Koronie Polskiej w XVII i XVIII, Białystok 1990.

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 14, Warszawa 1895.

Szczepański J., Wojna 1920 na Mazowszu i Podlasiu, Warszawa-Pułtusk 1995.

Wąsicki J., Pruskie opisy miast polskich z końca XVIII wieku. Departament Białostocki, Poznań 1964.

Wiśniewski J., Rozwój osadnictwa na pograniczu polsko-rusko-litewskim od końca XIV do połowy XVII w., „Acta Baltico-Slavica”, t. 11, 1977.

 

Komentarze
MrGopik dnia
Świetny artykuł. Podziwiam za Chęci. smiley
bottom
Dodaj komentarz
Zaloguj się, żeby móc dodawać komentarze.
bottom
Oceny
Dodawanie ocen dostępne tylko dla zalogowanych Użytkowników.

Proszę się zalogować lub zarejestrować, żeby móc dodawać oceny.

Brak ocen.
bottom
DOM ŻYCIA WIECZNEGO
Z historii kirkutu
bottom
EPITAFIA NAGROBKÓW

Odczytane nazwiska

Treść inskrypcji

Symbole na macewach
bottom
Wirtualny spacer
Po kirkucie oprowadzi przewodnik terenowy po Podlasiu. ZAPRASZAM SERDECZNIE!
bottom
PANEL O AUTORZE
O mnie

Działania edukacyjne

Projekty społeczne i edukacyjne

Kontakt

bottom
Online
Gości Online: 1
Brak Użytkowników Online

Zarejestrowanych użytkowników: 15
Najnowszy Użytkownik: marcelina
bottom
KSIĘGA ADRESOWA
dla Handlu, Przemysłu Rzemiosł i Rolnictwa
bottom
Sound: on/ off
bottom
"Pamięć ma swoją historię. Strona, którą przeglądasz jest historią tej pamięci"
Głębocki Karol © 2012-2013

rahmen rechts rahmen links

Załóż : Własne Darmowe Forum | Własną Stronę Internetową | Zgłoś nadużycie